Izrael pokušava da promijeni vjerski identitet hrišćana i muslimana u Jerusalimu

Izrael uništava Status Quo kako bi uspostavio potpunu kontrolu nad muslimanskim i hrišćanskim vjerskim životom na svetim mjestima.

Na Veliku subotu, dok su palestinski hrišćani pokušavali da stignu do Crkve Svetog Groba u Jerusalimu, izraelske bezbjednosne snage počele su da ih napadaju i hapse. Sljedećeg dana, na pravoslavni Uskrs, izraelski ministar nacionalne bezbjednosti Itamar Ben-Gvir i njegovi pristalice upali su u kompleks džamije Al-Aksa, gdje su obavljali molitve uprkos zabrani neislamskih vjerskih obreda na tom mjestu.

Ovi incidenti uslijedili su nakon nezapamćenog zatvaranja kompleksa džamije Al-Aksa i Crkve Svetog Groba na 40 dana, pod izgovorom “bezbjednosti” tokom američko-izraelskog rata protiv Irana. Kao rezultat toga, molitve u Al-Aksi nijesu održavane petkom niti tokom Ramazanskog bajrama, dok je kardinal Pierbattista Pizzaballa, latinski patrijarh Jerusalima, zajedno s drugim vjerskim liderima, bio spriječen da na Cvjetnicu stigne do Crkve Svetog Groba kako bi predvodio bogosluženje.

Do sada je jasno da Izrael ne krši Status Quo samo povremeno. Naprotiv, aktivno pokušava da nametne nova pravila – prema kojima bi muslimansko i hrišćansko bogosluženje bilo pod potpunom izraelskom kontrolom. Uprkos tvrdnjama izraelskih zvaničnika, jasno je da izraelska kontrola nad Jerusalimom ne bi garantovala “jednakost”. Umjesto toga, normalizovala bi duboko nepoštovanje prema palestinskom narodu i njegovom muslimanskom i hrišćanskom nasljeđu.

U suštini, izraelska okupacija palestinske hrišćane i muslimane tretira kao “stanovnike”, a ne kao narod sa drevnim korijenima u tom gradu i pravom na samoopredjeljenje. Njihovo postojanje u suprotnosti je sa cionističkom idejom Jerusalima kao isključivo jevrejskog grada.

Status Quo

Od 16. vijeka, vjerski život u Jerusalimu u velikoj mjeri regulisan je sporazumom poznatim kao Status Quo, koji potiče iz osmanskog perioda i podrazumijeva skup istorijskih prava i aranžmana. Kasnije je Status Quo priznat i u Pariškom mirovnom ugovoru iz 1856. godine, kojim je okončan Krimski rat između Rusije i Osmanskog carstva, kao i u Berlinskom ugovoru iz 1878. godine, koji je regulisao teritorijalne gubitke Osmanlija na Balkanu.

Status Quo bio je na snazi i u vrijeme donošenja Balfurove deklaracije 1917. godine, a poštovan je i tokom britanskog mandata.

Osjetljivost pitanja svetih mjesta postala je očigledna kada su Ujedinjene nacije glasale o podjeli Palestine, određujući Jerusalim i Vitlejem kao corpus separatum – međunarodni status sa ciljem zaštite Status Quo-a. Ovaj aranžman uključivao je, između ostalog, izuzeće crkvene imovine od oporezivanja.

Nakon Nakbe 1948. godine, kada su cionističke milicije etnički očistile zapadne djelove Jerusalima – što je posebno pogodilo palestinske hrišćane – prijem Izraela u Ujedinjene nacije bio je uslovljen njegovom obavezom da poštuje, između ostalog, Rezoluciju Generalne skupštine UN 181, koja je potvrdila “postojeća prava” bogosluženja. Ova obaveza potvrđena je i sporazumom Izraela sa Francuskom, poznatim kao sporazum Šovel-Fišer, kojim se Izrael obavezao da poštuje pogodnosti Status Quo-a za hrišćanska mjesta pod francuskom zaštitom, u zamjenu za francusko priznanje njegove državnosti.

Status Quo nije nejasan; riječ je o jasno uspostavljenom sistemu koji se ne može jednostrano mijenjati. Drugim riječima, izraelska okupacija ga ili poštuje ili krši. Jasno je da kontinuirana normalizacija izraelske ilegalne aneksije Jerusalima – podržana inicijativama poput američkog priznanja Jerusalima kao glavnog grada Izraela – ima za cilj jačanje jevrejsko-cionističkog supremacističkog sistema nad gradom, uključujući i njegova sveta mjesta.

Od 1967. godine, Izrael rijetko potvrđuje bilo kakvu posvećenost Status Quo-u. Razlog je što bi to značilo priznanje drevnog palestinskog hrišćanskog i muslimanskog identiteta grada, kao i istorijske uloge zemalja poput Francuske, Italije, Španije, Belgije, Grčke i Jordana u njegovom očuvanju. Umjesto toga, govori se o “slobodi pristupa” svetim mjestima – konceptu koji se sistematski krši i koji nije u skladu sa Status Quo-om.

Na primjer, Status Quo propisuje da kompleks džamije Al-Aksa upravlja Islamski vakuf, koji odlučuje ko i kada može da ga posjeti. Međutim, izraelska politika “slobode pristupa” u praksi znači da hiljade naoružanih doseljenika ulaze u kompleks, obavljaju jevrejske molitve i polažu pravo na to mjesto kao jevrejsko bogoslužno mjesto.

Nema slobode vjeroispovijesti

Izrael je pokazao da ne može biti garant slobode vjeroispovijesti u Svetoj zemlji, prije svega zato što njegove politike ne odražavaju brigu za prava palestinskog naroda. Riječ je o istoj državi koja je sprovela genocid u Gazi – što su utvrdile međunarodne organizacije za ljudska prava i istražna komisija UN.

To je ista država koja nastavlja okupaciju i ide ka aneksiji palestinske teritorije, uprkos tome što je Međunarodni sud pravde takve aktivnosti proglasio nelegalnim prema međunarodnom pravu. To je ista država koja ima diskriminatorne zakone prema svojim palestinskim građanima i prema Palestincima pod okupacijom, što predstavlja oblik aparthejda, i koja štiti doseljenike koji vrše terorističke napade nad okupiranim stanovništvom.

Čak i izraelska politika odvajanja Jerusalima od ostatka okupirane palestinske teritorije jasno pokazuje da ne postoji namjera da se omogući sloboda bogosluženja. U takvom sistemu, Palestinci sa ličnim dokumentima Zapadne obale ili Gaze ne mogu pristupiti gradu bez izraelskih dozvola, koje se rijetko izdaju.

Ova ograničenja pogađaju ne samo obične vjernike i porodice, već i sveštenstvo. Godine 2011. anglikanskom biskupu Jerusalima, Suhajlu Davaniju, oduzeta je dozvola boravka kao vid pritiska. Ove godine izraelske snage su privele šejha Mohameda al-Abasija, imama džamije Al-Aksa, zabranivši mu ulazak u kompleks na sedam dana.

Za palestinske muslimane i hrišćane, molitva je postala čin otpora. Upornim, mirnim i tihim djelovanjem, oni nastavljaju da se suprotstavljaju pokušajima Izraela da naruši Status Quo, čak i kada ostatak svijeta ignoriše njihovu situaciju.

Administracija Donalda Trampa, koja se predstavlja kao branilac vjerskih sloboda, imenovala je za ambasadora u Izraelu Majka Hakabija, hrišćanskog cionistu koji u velikoj mjeri dijeli ideologiju izraelskih doseljenika. U međuvremenu, Evropska unija – glavni trgovinski partner Izraela – pod vođstvom predsjednice Evropske komisije Ursule fon der Lajen i šefice diplomatije Kaje Kalas, izbjegava da preduzme značajne mjere odgovornosti. Istovremeno, “Avramovi sporazumi” pokazali su se politički neefikasnim, uključujući i u cilju zbog kojeg su predstavljeni arapskoj javnosti: sprečavanje izraelske aneksije okupirane palestinske teritorije.

Izrael pokazuje malo obzira prema svojim “partnerima” kada oni ne vrše pritisak. Činjenica da je Izrael povukao odluku da spriječi latinskog patrijarha da pristupi Crkvi Svetog Groba nakon snažne međunarodne reakcije pokazuje ne da je riječ o “nesporazumu” koji je ispravljen, kako tvrde izraelski zvaničnici, već da međunarodni pritisak može dati konkretne rezultate.

Države ne mogu tvrditi da podržavaju Status Quo dok istovremeno omogućavaju sistematska kršenja međunarodnog prava. Sam Status Quo dio je međunarodnog prava i ostaje jedan od posljednjih mehanizama zaštite od potpune izraelske kontrole nad svim aspektima života u Jerusalimu.

Zaštita sadašnjosti i budućnosti vjerskog života u Jerusalimu – uključujući opstanak žive hrišćanske zajednice – neraskidivo je povezana sa poštovanjem Status Quo-a svetih mjesta i, na kraju, sa okončanjem onoga što je Međunarodni sud pravde označio kao ilegalnu izraelsku okupaciju.

Xavier Abu Eid
Politički naučnik
Doktorand na Trinity College Dublin i bivši savjetnik Palestinske oslobodilačke organizacije