Borba drugim sredstvima

Piše: Oblakoder magazin

26. December 2024

Za razumevanje višedimenzionalnosti palestinske oslobodilačke borbe protiv snaga cionizma i njihovih mera ugnjetavanja palestinskog naroda neophodno je sagledati i njen međunarodni karakter. Nastavljajući u duhu sažetih prikaza prethodna dva teksta, ovaj deo se fokusira na mrežu solidarnosti koju su Palestinci izgradili sa progresivnim akterima širom sveta. Deo te mreže je bila i Jugoslavija i koja je imala politiku podrške i pomaganja pokreta za oslobođenje, a sastavni deo te politike je bio i odnos prema palestinskom pitanju. Ovaj fokus nam dozvoljava da osvetlimo neke od krucijalnih osobina internacionalne dimenzije palestinske borbe. No, svakako, on je neizmerno značajan za naše čitaoce, jer govori o dužoj istoriji solidarnosti između naših naroda, solidarnosti na koju se kolektiv Za slobodnu Palestinu u velikoj meri oslanja.

Ilustracija Đorđe Vidojević

Jugoslavija je 1948. nakon okupacije Palestine, ishitreno priznala državu Izrael. Iako je u početku postojala saradnja sa Izraelom, preko SSSR-a, nakon raskida Tita sa Staljinom i jugoslovenskog traženja „trećeg puta“, ti odnosi će se sa godinama menjati. Politikom nesvrstavanja, Jugoslavija se polako okreće zemljama na Bliskom istoku, ali pitanje Palestine ostaje dugo u drugom planu. Međutim, do promena dolazi i prijateljski odnosi između Jugoslavije i Palestine se ubrzano razvijaju od Šestodnevnog rata 1967. pa sve do kraja 1980-ih. Kako je vreme odmicalo, oni poprimaju intenzivni karakter.

Posle prekida diplomatskih odnosa sa Izraelom 1967. kreće svesrdno pomaganje Palestinske oslobodilačke organizacije (PLO), u vidu finansijske, humanitarne, vojne i diplomatske potpore. Takođe, država omogućava kroz stipendije dolazak na studije brojnim Palestincima, kako iz same okupirane Palestine, tako i iz izbegličkih kampova širom Jordana, Sirije i Libana. Tako su, na primer, akademske 1971/72. godine, Palestinci činili 43% stranih studenata u Jugoslaviji. Palestinski studenti su izdavali dva svoja časopisa, na srpsko-hrvatskom i arapskom, i imali su Generalnu uniju palestinskih studenata u Jugoslaviji. Značajan pokazatelj te podrške jeste činjenica da je PLO bila jedina strana politička organizacija kojoj je omogućeno delovanje na teritoriji Jugoslavije (a koje je za druge organizacije zakonom bilo zabranjeno).

Generalna unija palestinskih studenata u Jugoslaviji, The Palestine Poster Project Archives

Po učvršćivanju kontrole nad Palestinskom oslobodilačkom organizacijom tokom 1967, Fatah – sa Jaser Arafatom na čelu, počinje da uspostavlja odnose sa drugim zemljama zarad legitimizacije palestinske borbe na međunarodnom planu. Mada je rukovodstvo organizacije nesumnjivo bilo posvećeno ideji slobodne Palestine, u praksi je bilo neophodno dopuniti oružane akcije diplomatskim naporima. Pored političke solidarnosti sa regionalnim arapskim državama građeni su i drugi internacionalni savezi. Po mnogima značajan uspeh ovih napora postignut je 1974. kada je Jaser Arafat održao istorijski govor pred Generalnom skupštinom Ujedinjenih nacija.

Arafat i PLO su prepoznati kao legitimni predstavnici palestinskog naroda, i tokom naredne nedelje usvojena je rezolucija 3236 koja je potvrdila, između ostalog, prava palestinskog naroda u Palestini na nezavisnost, suverenitet i samo-opredeljenje. Naravno, čin priznanja od strane međunarodne zajednice nije prošao bez kontroverzi. Za druge palestinske organizacije, poput marksističko-lenjinističkog Popularnog fronta za oslobođenje Palestine (PFLP), ovaj čin predstavljao je korak kapitulacije pred globalnim svetskim poretkom koji su diktirale Sjedinjene Države, saveznici takozvane države „Izrael“. 

No, pored diplomatskih napora u okviru UN-a, povezivanje sa srodnim oslobodilačkim pokretima i državama koje su nastale posle krvavih oslobodilačkih ratova je bio prioritet za Palestince. Tokom 60-ih i 70-ih brojne zemlje širom sveta su izvojevale nezavisnost od zapadno-evropskih kolonijalnih sila – neke diplomatskim, a neke oružanim putem. Ono što su mnogi u tom trenutku pozitivno oslovljavali kao „Treći svet“, predstavljao je mrežu prijateljstava i savezništva zemalja koje je ujedinjavao anti-imperijalizam i pokušaj izgradnje međunarodnih odnosa oslobođenih kolonijalnih stega, recimo, Francuske, Britanije, Belgije ili Portugala.

U takvom globalnom društvu, Palestina je izgradila bliske odnose sa kubanskom revolucionarnom vladom predvođenom Fidelom Kastrom, te Alžirskom vladom koja osvojila svoju nezavisnost 1962. posle osam godina krvavog rata i 130 godina daleko krvavije francuske kolonijalne uprave, kao i sa rukovodstvom vijetnamskog otpora američkoj okupaciji. U neku ruku, figura palestinskog fidajina, zajedno sa figurom Če Gevare i, recimo, Crnog pantera iz Oklanda, postali su svetski simboli revolucionara tog vremena. Takođe, PLO je tokom 1970-ih uspostavio saveznički odnos sa SSSR-om, koji je, inače, imao vrlo blagonaklon odnos prema ovom globalnom anti-imperijalnom frontu.

Ilustracija Miloš Miletić, stihovi Suheir Hammad

Svakako podjednako bitno, PLO je prepoznat kao jedini legitimni predstavnik palestinskog naroda na 4. samitu Nesvrstanih u Alžiru 1973. godine, kada pokret takođe dobija status člana posmatrača. Svesrdna podrška članica Nesvrstanih bila je ključna poluga za internacionalnu diplomatsku misiju Palestinaca. Jugoslavija je u tome odigrala značajnu ulogu i zapravo je predstavljala bitnog partnera van arapskog sveta. Kako ističe istoričar Žiga Smolič, odnosi ova dva naroda prvo se razvijaju uz podršku egipatskog predsednika Gamel Abdel Nasera. Prva poseta Arafata Titu odigrala se u Naserovoj pratnji. Ubrzo posle, prijateljstvo dvojice vođa raste i tokom 1971. PLO otvara svoju prvu evropsku kancelariju upravo u Beogradu. Međutim, bitno je imati u vidu da se saradnja sa Palestinom u velikoj meri odvijala van kuloara visoke diplomatije i državnog vrha.

„Naime, to se odvijalo kroz različite društvenopolitičke organizacije, koje su delovale relativno samostalno, a sa centralno orijentisanom raspodelom sredstava. Finansiranje ovih aktivnosti u glavnini bilo je obezbeđeno iz posebnog Fonda za pomoć žrtvama agresije i kolonijalne dominacije u SSRNJ. Materijalna pomoć je uglavnom organizovana preko Saveza sindikata Jugoslavije, Crvenog krsta Jugoslavije i Saveza omladine Jugoslavije.“

Tako je i verovatno najpoznatiji primer među brojnim skupovima solidarnosti sa Palestinom koji su se dogodili širom Jugoslavije upravo onaj koji je organizovao Savez socijalističke omladine. Događaj je održan 1982. na trgu Marksa i Engelsa u Beogradu u znak podrške kako sa palestinskim, tako i sa libanskim narodom koji je tih dana trpeo vojnu i vazdušnu invaziju takozvane države „Izrael“ potpomognute SAD-om. Koncert na kome su učestvovali naši brojni popularni muzičari okupio je tada oko 70.000 ljudi.  Pored toga, postoje i arhivski primeri drugih akcija koje su organizovane od strane naroda ili radnika u manjim mestima.

U arhivi Muzejskog dokumentacijskog centra nalazi se najava za izložbu plakata „Palestina oduzeta i negirana domovina“ u Ogulinu. Novinski članci navode više solidarnih i protesnih događaja u Sisku koji su „kulminirali u tjednu solidarnosti“. Brojni solidarni događaji svakako su doprineli širenju prisnosti sa palestinskim otporom među narodima Jugoslavije. To će uticati na porast broja dobrovoljaca koji će iz Jugoslavije otići da se priključe oružanoj borbi PLO-a. Iako se tačan broj ljudi koji su se priključili palestinskim oslobodilačkim grupama ne zna, postoji više intervjua sa Jugoslovenima koji su bili deo njih.

Odlomak iz svedočenja Aleksandra Dragojlovića, nastavnika iz Baljevca kod Raške koji je godinu dana proveo u redovima Palstinske oslobodilačke organizacije, datirano 1977.

Odnos Jugoslovenske države prema PLO bio je deo šire podrške oslobodilačkim pokretima širom sveta koji su tokom 1970-ih i 80-ih još uvek vojevali bitke protiv svojih kolonijalnih okupatora i njihovih saveznika. Podrška organizacijama iz Gvineje Bisao, Južne Afrike, Čilea, Mozambika i drugih manifestovala se kroz pomoć u slanju oružja, medicinskih zaliha, kulturne saradnje. Između ostalog, članovi ovih organizacija su često putovali u Jugoslaviju zarad lekarskih pregleda ili vojne obuke. Decentralizovana, ova pomoć je tokom dve dekade osetno zavisila o ekonomskim uslovima u zemlji, i često je varirala iz godine u godinu.

Kako je i samo rukovodstvo Jugoslavije prošlo kroz narodno oslobodilačku borbu protiv nemačke okupacije tokom Drugog svetskog rata, generaciji Jugoslovena tada na čelu države, ova podrška delovala je kao organski oblik savezništva sa sabrocima širom sveta. Sa druge strane, bogata istorija NOB-a prisutna u javnom diskursu uticaće na to da palestinski studenti iz Jugoslavije prenesu različite priče iz oslobodilačke borbe u Palestinu. Otuda nailazimo na priču o partizanki Vahidi Maglajlić koja je uz pomoć studenta medicine sa zagrebačkog sveučilišta preneta u brošuri koja se delila u izbegličkim kampovima.

Stranica iz knjige „Rođena u burno doba, životni put narodnog heroja Vahide Maglajlić“ Himka Magjlajlić Hadžihalilović, dostupno na www.afzarhiv.org

Danas je važno podsetiti čitaoce na istorijat jugoslovenske podrške anti-kolonijalnim pokretima kroz pokret Nesvrstanih, naročito dok Srbija postaje kolonija za ekstrakciju prirodnih resursa i jeftine radne snage na periferiji Evrope. I pre osnivanja pokreta snažna podrška borbi za oslobođenje Alžira trasiraće put Jugoslavije ka oslobodilačkim pokretima širom sveta. Tako 1961. nakon ubistva Patrisa Lumumbe, prvog premijera Demokratske republike Kongo, posle oslobođenja zemlje od belgijske kolonizacije, u Beogradu i drugim većim gradovima Jugoslavije izbijaju veliki protesti dok je ambasada Belgije u Beogradu demolirana. U godinama nakon toga, na ulicama većih gradova organizvani su protesti protiv američke invazije na Kubu, početka vijetnamskog rata, kao i mnogi skupovi solidarnosti sa narodom Palestine.

El Šat, izbeglički kamp za Jugoslovene Uprave Ujedinjenih nacija za pomoć i rehabilitaciju

Među arhivskim fotografijama jugoslovenskih izbeglica u El Šatu 1944. nalazi se fotografija žena i devojčica za stolom. U opisu stoji „Palestinska socijalna radnica došla je u El Šat, najveći kamp UNRRA-e na Bliskom istoku, kako bi jugoslovenskim devojčicama pokazala kako da prave igračke od ostataka materijala. One obezbeđuju sve igračke za novi dečiji kamp koji se gradi na obali Sredozemnog mora, blizu Aleksandrije. Planirano je da u kampu boravi 2000 dece iz pustinjskih kampova, gde će imati svež morski vazduh i priliku za kupanje.”

U trenutku boravka Jugoslovena u El Šatu, nova Jugoslavija postoji zvanično tek par meseci, rat za oslobođenje od nacističke okupacije traje, a o cionističkoj kolonizaciji Palestine se još uvek malo govori. Na fotografiji prepoznajemo ono što danas radimo kao male činove solidarnosti. Ne očekujući da države nastale posle raspada Jugoslavije pružaju zvaničnu podršku oslobodilačkom pokretu Palestine danas, organizujemo se u solidarnim grupama kako bismo pomogli koliko i kako možemo, verujući da će se talas solidarnosti i dalje širiti. 

Kolektiv Za slobodnu Palestinu

Materijali korišćeni u tekstu iz istraživanja Žige Smoliča „Jugoslavija i Palestinska Revolucija.” iz Reprezentacija nasilja u jugoistočnoj Evropi 20. stoljeća: zbornik radova, i „Chronology: Relations between Yugoslavia and Palestine from 1946 to 1991.” sa izložbe Constellations of Multiple Wishes: Along the Eastern Horizon. Muzej savremene umetnosti, Ljubljana, 2024.